Studio Schumpeter

Komt er een bijmengverplichting voor groen gas per 1 januari 2027? Dat wordt "echt een race tegen de klok", zegt Olof van der Gaag, voorzitter van de NVDE in de Studio Schumpeter-podcast. De behandeling van het wetsvoorstel dat de bijmengverplichting moet regelen werd afgelopen week gepauzeerd. Er zijn bezwaren, met name vanuit de glastuinbouw, tegen het onzekere investeringsperspectief, onder meer door de complexe vergunningverlening. Ook het rapport "Beheersbare energiekosten voor huishoudens in 2030" komt aan de orde. Dit rapport van CE Delft, in opdracht van onder meer Energie Nederland en de NVDE laat zien dat verduurzamen loont. De energiekosten van een duurzaam en een niet-duurzaam huishouden verschillen maar liefst 3000 euro per jaar. Verder: de hoge olie- en gasprijzen, de discussie rond RWE en biomassa, en de afvlakkende groei van zonne-energie.

Europa wil zijn industrie beschermen tegen goedkope Chinese import, en tegelijk verduurzamen. Een nieuw WRR-rapport ("Strategisch handelen; Beleid voor een geopolitieke economie") stelt dat dit geen twee aparte opgaven zijn: wie het één zonder het ander doet, lost niets op. Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie aan de TU Eindhoven, ziet de gevolgen dagelijks in de Nederlandse chemie: fabrieken die in e mottenballen worden gelegd, ketens die afhankelijk blijven van import. Zijn vraag: welke schakels in de industrie zijn strategisch genoeg om gericht te beschermen, en welke niet? We bespreken het WRR-rapport, de nieuwe lobbygroep van Mario Draghi, het Rapport Wennink, en waarom niets doen eigenlijk geen optie is.

Toezichthouder ACM is onafhankelijk van de politiek. Dat is stevig verankerd in het Europese energierecht. Maar wat gebeurt er als de politiek onvoldoende richting geeft? Saskia Lavrijssen, hoogleraar Governance van verantwoorde energietransities en decaan van de Faculteit der Managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit, legt uit waar het probleem zit. Het Hof van Justitie bepaalde dat een lidstaat algemene beleidslijnen mag opstellen. Maar waar houden algemene beleidslijnen op en beginnen specifieke aanwijzingen? De jurisprudentie geeft weinig houvast. In deze aflevering bespreken we dit grijze gebied aan de hand van een aantal voorbeelden. Zoals de gasnettarieven die de komende decennia fors stijgen omdat een steeds kleinere groep de netkosten draagt, het prioriteringskader waarin de ACM zelf bepaalde welke sectoren voorrang krijgen op een vol stroomnet, en de investeringsplannen van netbeheerders die beoordeeld worden door zowel de minister als de ACM.

We denken dat zon en wind weersafhankelijk zijn en steenkool, aardgas en kernenergie niet. Deze zomer bewees het tegendeel. Vele Europese elektriciteitscentrales moesten de afgelopen maanden vanwege koelwaterproblemen terugschakelen of werden volledig stilgelegd. In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld de gevolgen met Sanne de Boer, analist energietransitie bij RaboResearch. De impact is groot. Hongarije riep burgers en bedrijven op om minder stroom te gebruiken. In Roemenië legden twee autofabrikanten tijdelijk de productie stil . De Boer legt uit waarom gascentrales een ander risico lopen dan kerncentrales, en waarom ook het elektriciteitsnet zelf minder aankan bij hitte. Conclusie van het gesprek: elke vorm van energieopwekking is uiteindelijk weersafhankelijk. De vraag is niet welke bron dat probleem oplost, maar hoe we een systeem bouwen dat daarmee om kan gaan.

Europa wil met de Critical Raw Materials Act minder afhankelijk worden van China. Twee recente rapporten, van de Europese Investeringsbank en de Europese Rekenkamer, geven weinig reden tot optimisme. Canada steekt jaarlijks anderhalf miljard euro in de zoektocht naar nieuwe grondstoffen, de hele Europese Unie tweehonderd miljoen. Ron Stoop, strategisch analist bij The Hague Centre for Strategic Studies, legt uit waarom Europa vastloopt in procedures terwijl de Verenigde Staten zich rechtstreeks bij bedrijven inkopen en Japan al jaren bezig is om voorraden aan te leggen. Volgens hem is de vraag niet of Europa China kan verslaan, maar of het genoeg overhoudt om niet chantabel te zijn. We bespreken ook ander energienieuws van deze week, zoals de rol van zonne-energie tijdens de hittegolven deze zomer. En we praten over de Duitse economie, die vastzit tussen bezuinigingsdrang en Chinese verwevenheid.

Het kabinet zet in op twee grote kerncentrales. Maar als het aan Ruut Schalij ligt, kiest Nederland een andere route.Schalij, energie-expert bij eRisk Group, leidde in 2022 de scenariostudie kernenergie voor het ministerie. In deze aflevering van de Studio Schumpeter-podcast legt hij uit waarom hij inmiddels vol zou inzetten op kleine modulaire reactoren. SMR's zijn namelijk sneller te bouwen, makkelijker in te passen en beter te spreiden over het land. Zijn nachtmerriescenario: één peperdure grote centrale die veel te laat klaar is, gevolgd door een parlementaire enquête. Een gesprek over het Nederlandse energiesysteem en de harde keuzes achter de kernenergieplannen.

De Europese chemie- en industriebedrijven rapporteerden de afgelopen weken hoge winsten over het tweede kwartaal, aangejaagd door de hoge prijzen na de blokkade van de Straat van Hormuz. Opvallend, want chemie- en industriebedrijven laten geen kans onbenut om te zeggen dat ze het zwaar hebben. Als het geld er is, waarom komt de verduurzaming van diezelfde industrie dan zo moeizaam van de grond? Te gast bij Studio Schumpeter is Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie aan de TU Eindhoven. Hij plaatst de recordwinsten in perspectief, want de meevaller is tijdelijk en verzwakt vooral de buitenlandse concurrenten. Hij legt uit waarom BASF 12 miljard euro aan aandeelhouders uitkeert terwijl Neste 2,5 miljard euro in Rotterdam investeert, en betoogt dat de overheid niet de business case van één fabriek, maar van een hele keten zou moeten organiseren. Lees ook de explainer op de website van Studio Schumpeter . Reageren kan ophier Spotify of via de website. Abonneer je om niets te missen.

Brussel wil dat elektriciteit in 2040 goed is voor 46 procent van het Europese energieverbruik, een verdubbeling van het huidige aandeel. Sanne de Boer, analist energietransitie bij RaboResearch, legt uit wat er in het Electrification Action Plan staat, waarom het doel zo ambitieus is en waarom het plan vooral nog uitwerking vraagt in wet- en regelgeving. Elektrificatie is volgens De Boer een middel, geen doel. Niet méér stroomverbruik is de opgave, maar slimmer verbruik op de momenten dat er groene stroom is.

De Europese Commissie presenteerde vrijdag 17 juli de langverwachte review van het emissiehandelssysteem ETS. Het plafond voor CO2-uitstoot gaat minder snel omlaag, is het voorstel van de Commissie. Bovendien krijgt de industrie langer gratis rechten en er komt 100 miljard euro beschikbaar via de Industrial Decarbonisation Bank. Tien lidstaten pleitten voor versoepeling, een tegenblok met Nederland wilde het systeem intact houden. Is dit een afzwakking van het belangrijkste Europese klimaatinstrument, of juist een verbreding die de hele industrie in beweging krijgt? Emissiehandelsexpert Jos Cozijnsen las het voorstel op de dag van publicatie en geeft commentaar in de Studio Schumpeter-podcast. Hij legt uit hoe het ETS werkt, wat er verandert voor een chemiebedrijf in de Rotterdamse haven, en waarom de marktstabiliteitsreserve uitgroeit tot een centrale bank voor CO2. Volgens Cozijnsen is het Commissievoorstel een gebalanceerd beleidspakket. "Het ETS heeft gewonnen."

Nederland dingt mee naar een AI-Gigafabriek: een datacenter in de Rotterdamse haven van misschien wel 800 megawatt, gevoed met windstroom van de Noordzee. Versnelt zo'n fabriek de energietransitie, of legt ze beslag op schaarse groene stroom, netcapaciteit, ruimte en koelwater? In een nieuwe podcast van Studio Schumpeter spreek ik erover met Ron Stoop , strategisch analist bij HCSS - The Hague Centre for Strategic Studies en medeauteur van een rapport over de strategische waarde van een AI-Gigafabriek voor Nederland. Stoop noemt digitale infrastructuur de snelwegen van de eenentwintigste eeuw: wie ze niet aanlegt, ziet de economische activiteit ergens anders neerstrijken. Een datacenter is volgens hem niet inherent goed of slecht. De waarde hangt af van drie voorwaarden: 1) draagt de fabriek bij aan digitale autonomie, 2) komt de rekenkracht ten goede aan Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen, en 3) helpt ze maatschappelijke doelen dichterbij brengen, van gezondheidszorg tot netstabiliteit. Opvallend: Stoop ziet overheidsdeelname in de financiering niet als bezwaar maar als stuurmiddel om maatschappelijke doelen te realiseren. Wie meebetaalt, kan voorwaarden stellen, bijvoorbeeld gereserveerde capaciteit voor universiteiten en startups. Verder in deze aflevering: de oplopende olieprijs na het einde van de wapenstilstand tussen de VS en Iran, de Chinashock in de Europese industrie en het gelekte voorstel voor de Europese Electrification Act. En o ja, na deze aflevering weet je ook meteen wat de vakantieplannen zijn van Ron en Roy!

Nederland zit op slot: duizenden projecten in de energietransitie lopen vast omdat de bouw ervan stikstof uitstoot. Deze week kwam het kabinet met een pakket, en op basis van het Europese Grids Package krijgt de aanleg van het stroomnet straks een stikstofuitzondering. Logisch, zegt Olof van der Gaag , voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) in de Studio Schumpeter-podcast. De cijfers geven hem gelijk: één kilo stikstofuitstoot bij de bouw levert zestig kilo reductie op. "Een gouden deal." Maar Van der Gaag wil die uitzondering verbreden naar bouwprojecten voor waterstof, warmtenetten en groen gas uit mest. Daar praten we over, en over netcongestie, dat volgens Van der Gaag behalve een probleem ook een blessing in disguise is.

Kan technologie het volgelopen stroomnet ontlasten? Op de campus van de TU Eindhoven wordt gebouwd aan een grootschalige energieproeftuin waar elektriciteit, warmte, groene waterstof en synthetische gassen in één systeem samenkomen. In de projecten GENIUS en BACH wordt getest of slimme sturing, opslag en conversie meer ruimte op het bestaande net kunnen maken. Te gast is Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie van de TU/e en voormalig directeur van energie-instituut EIRES. We praten over wat die proeftuin oplevert. Opmerkelijke conclusie voor een technische universiteit: de techniek bestaat grotendeels al en is niet het grootste probleem. Het echte knelpunt is organisatorisch. Wie krijgt voorrang en wie betaalt de rekening? Dreigt de campus, net als andere energie-hubs, een 'gated community' op het stroomnet te worden? Het creëren van energiehubs, waar gebruikers flexibel met energie omgaan, kan 10 tot 30 procent van de netcongestie oplossen, schat Boneschanscher. Voor de rest blijft er maar één antwoord: graven en kabels leggen.

Vanaf 1 juli bepaalt het prioriteringskader van de ACM wie voorrang krijgt op het volle stroomnet. Energie-expert Paul Giesbertz is geen fan van dat kader. We zouden het eigenlijk niet over moeten hebben, zegt hij in de podcast. Volgens Giesbertz is het prioriteringskader namelijk geen oplossing. Het verkleint de wachtrij niet. Wie de een voorrang geeft, stelt de ander achter. Evidente keuzes, zoals een ziekenhuis voorrang geven op een casino, hadden netbeheerders ook zonder kader kunnen nemen. De echte vraag is volgens Giesbertz waarom netverzwaring achterblijft, en waarom de ACM niet meer doet aan het stimuleren van snellere investeringen. Verder hebben we het over de Straat van Hormuz, energiearmoede en de keuze tussen een capaciteitsmarkt en een strategische reserve. Excuses voor de wisselende geluidskwaliteit in deze aflevering, veroorzaakt door een haperende microfoon.

Per 1 januari 2027 wordt de salderingsregeling afgeschaft, de maatregel die bijna drie miljoen huishoudens aan zonnepanelen hielp. Saldering liet huishoudens het stroomnet als gratis batterij gebruiken, zonder enige prikkel om opwek en verbruik op elkaar af te stemmen. Roy op het Veld bespreekt de afschaffing van die regeling met Machiel Mulder, hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Wat doet het einde van saldering met de energietransitie? Mulder ziet twee effecten. De aanwas van nieuwe panelen zwakt waarschijnlijk wat af, omdat de terugverdientijd langer wordt. Maar aan de andere kant wordt het energiesysteem er slimmer van. Zodra de regeling wordt afgeschaft, loont het om eigen zonnestroom meteen te gebruiken of op te slaan in een thuisbatterij. Als vraag en aanbod beter op elkaar worden afgestemd, zullen negatieve prijzen grotendeels verdwijnen, voorspelt Mulder. Mulder heeft een groot vertrouwen in marktwerking, ook in geval van de energiecrisis door de blokkade van de Straat van Hormuz. Bij een dreigend tekort passen vraag, aanbod en prijzen zich vaak sneller aan dan we denken, betoogt hij. Strategische voorraden noemt hij eerder schijnzekerheid dan een oplossing. Luister nu. Abonneer je voor een nieuwe aflevering elke vrijdag en lees het wekelijkse nieuwsoverzicht op studioschumpeter.nl.

In deze aflevering van de 𝐒𝐭𝐮𝐝𝐢𝐨 𝐒𝐜𝐡𝐮𝐦𝐩𝐞𝐭𝐞𝐫-podcast bespreekt Roy op het Veld het energienieuws van de week met Ron Stoop van HCSS: van de oplopende energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten tot de toenemende drukte op het stroomnet. Daarna zoomen ze in op de wereldwijde zonnepanelenindustrie. China domineert de markt, maar heeft inmiddels zo'n enorme overcapaciteit dat fabrikanten onder de kostprijs werken en omvallen. Is dat een crisis, of juist een gezonde shake-out? En vooral: wat betekent het voor Europa, dat voor meer dan 95 procent afhankelijk is van Chinese panelen? Dieper in de keten gaat het ook over de verborgen afhankelijkheid bij de grondstof polysilicium, het Groningse Resilicon dat daar verandering in wil brengen, de 'kill switch' in Chinese omvormers, en de vraag of Europa de politieke wil heeft om een eigen industrie op te bouwen.

Het draagvlak voor de energietransitie kalft af, bleek deze week uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau, maar tegelijk hamsteren huishoudens netcapaciteit bij Stedin, zodat ze zeker weten dat ze ruimte hebben voor een elektrische auto en/of warmtepomp. Handelen mensen uit klimaatbesef of vanwege de portemonnee? En wat zegt dat over de staat van de energietransitie? In deze aflevering bespreek ik het nieuws van de week met gedragspsycholoog en communicatiestrateeg Daan Remarque. We gaan in op het SCP-onderzoek over dalend draagvlak, de elektrische Ferrari die niemand wil, de stikstof-doorbraak voor netverzwaring, en de psychologie achter politieke polarisatie rond klimaatbeleid.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Mark Boneschanscher, decaan van de faculteit Scheikundige Technologie van de TU Eindhoven. Aan de orde komen onder meer: De olieprijs wil maar niet onder de 100 dollar per vat blijven. Boneschanscher ziet daarin een patroon: crisis na crisis bevestigt dat de afhankelijkheid van fossiele import onhoudbaar is. Op de World Hydrogen Summit in Rotterdam deze week presenteerden vooral Japanse en Koreaanse bedrijven hun technologie. Europa is goed in uitvinden, maar in de productie wordt het keer op keer ingehaald door Azië. De nationale netcongestiedag in Arnhem, waar business cases voor lokale energiehubs zichtbaar worden nu bedrijven jarenlang op een netaansluiting moeten wachten. Boneschanscher vertelt hoe de campus van de TU Eindhoven zelf als energiehub fungeert, met batterijen, warmte-koudeopslag en een elektrolyzer in aanbouw, en hoe PSV Stadion en het busstation als potentiële handelspartners voor stroom in beeld komen. Tot slot pleit hij ervoor bij de inkoop van batterijen en elektrolyzers voor energiehubs een gezonde balans te vinden tussen Aziatische en Europese leveranciers, anders ruilen we de ene afhankelijkheid in voor de andere.

Vanaf 2028 gaat het Europese emissiehandelssysteem ETS2 de energierekening van huishoudens direct raken. Gas, benzine en diesel worden duurder. Het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwde deze week dat het om tientallen euro's per maand kan gaan, afhankelijk van hoe je woont en rijdt. Maar is 2028 ook echt de startdatum? ETS2 is al een keer uitgesteld, en met de huidige hoge energieprijzen door het conflict in het Midden-Oosten is het niet ondenkbaar dat de politiek weer voor uitstel kiest. En wie betaalt de rekening voor huishoudens die niet zomaar kunnen overstappen op een warmtepomp of elektrische auto? In de nieuwe aflevering van Studio Schumpeter bespreek ik dit met Sanne de Boer van RaboResearch. Ze legt helder uit hoe ETS2 werkt, hoe groot de onzekerheid is over de CO₂-prijs na 2030, en welke instrumenten beschikbaar zijn om kwetsbare groepen te beschermen, van sociale leasing tot een vast klimaatcompensatiebedrag per inwoner. We bespreken ook de nieuwe tijds- en volumeafhankelijke nettarieven die Netbeheer Nederland deze week bij toezichthouder ACM heeft ingediend. Huishoudens betalen in dat voorstel geen vast tarief meer voor hun aansluiting. Wie slim omgaat met stroomverbruik wordt beloond met een lager tarief. Wie telkens op piekmomenten zijn auto wil opladen, betaalt extra voor de aansluiting.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Lijs Groenendaal , interim-directeur van brancheorganisatie NLHydrogen⁠ . Groenendaal werkte eerder bij Shell en RWE en is een expert op het gebied van de waterstofmarkt. De podcast gaat diep in op de 'wet jaarverplichting groene waterstof', die het kabinet afgelopen week naar de Tweede Kamer stuurde. De wet verplicht industriële gebruikers van grijze waterstof om een oplopend percentage te vervangen door groene waterstof: 4 procent in 2030, oplopend naar 10 procent in 2035. Groenendaal is voorzichtig positief. De wet geeft zekerheid aan producenten, en het handelssysteem met certificaten is typisch Nederlands vernuft, Duitsland wil het inmiddels overnemen. Maar er moet wel nog veel gebeuren. Ook de Raad van State is kritisch over het wetsvoorstel. De jaarverplichting en het subsidiebudget zijn waarschijnlijk onvoldoende om de Europese verplichting van 42 procent groene waterstof in 2030 te halen.

In deze aflevering van Studio Schumpeter bespreekt Roy op het Veld het energienieuws met Ron Stoop, analist en econoom bij The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). De olieprijs steeg deze week boven de 120 dollar per vat en de wederzijdse blokkade van de Straat van Hormuz houdt aan. Stoop legt uit waarom de markt nog niet volledig reageert: strategische voorraden dempen de eerste schok, maar vraagdestructie is onvermijdelijk als de prijs nog verder stijgt. Landen die fossiele brandstof subsidiëren met accijnsverlagingen, zoals Duitsland, werken dat proces tegen met eigen publieke middelen. Het meest opvallende nieuws is voor Stoop de toenemende assertiviteit van Europa tegenover China. De Industrial Accelerator Act sluit Chinese bedrijven uit van Europese aanbestedingen, de cybersecurityregels voor energienetten worden aangescherpt en de Spaanse premier Sanchez, traditioneel een van de vriendelijkere Europese stemmen richting Beijing, kaart publiekelijk de handelsonbalans aan. China dreigt met vergeldingsmaatregelen, maar Brussel trekt zich er weinig van aan. Verder bespreekt Stoop twee concrete voorbeelden van hoe China energietechnologie als strategisch wapen inzet: door de export van geavanceerde zonnepaneelmachines naar de VS te blokkeren en batterijproductietechnologie voor een grote Indiase gigafabriek te frustreren. Zijn conclusie is confronterend: als Europa geen eigen industrie opbouwt voor energietechnologie, wordt het afhankelijk van Chinese zonnepanelen, batterijen en windmolens. Dan ruilen we de ene afhankelijkheid in voor de andere.